نابخردی‌های پیش‌بینی‌پذیر در مدیریت

📝 نابخردی‌های پیش‌بینی‌پذیر در مدیریت

✍️ دکتر خلیل علی‌محمدزاده

‌در سپهر تصمیم‌گیری‌های مدیریتی، همواره فرض بر این بوده است که انسان موجودی است منطقی که با تکیه بر داده‌ها و تحلیل‌های عقلانی، بهترین گزینه‌ها را برمی‌گزیند. اما دن آریلی، اقتصاددان رفتارگرا¹، در اثر جریان‌ساز خود با عنوان نابخردی‌های پیش‌بینی‌پذیر²، این پیش‌فرض را با چالشی جدی مواجه می‌کند. او به ما می‌آموزد که خطاهای ذهنی ما نه تصادفی هستند و نه از سرِ نادانی؛ بلکه الگوهایی نظام‌مند و تکرارپذیر دارند که ریشه در ساختار تکاملی مغز ما دوانده‌اند.‌یکی از کلیدی‌ترین مفاهیم این کتاب، اثر لنگر³ است. نخستین عددی که ذهن ما با آن مواجه می‌شود، مانند یک لنگر در ناخودآگاه ما عمل کرده و قضاوت‌های بعدی ما را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. در مدیریت سلامت، اگر بودجه‌بندی یک طرح بر اساس یک رقم غیرکارشناسیِ اولیه (لنگر) شکل بگیرد، تمام برآوردهای بعدی به‌طور ناخودآگاه حول آن رقم می‌چرخد، حتی اگر آن عدد فرسنگ‌ها با واقعیتِ هزینه‌های درمانی فاصله داشته باشد.‌آریلی همچنین از قدرت مقایسه⁴ سخن می‌گوید. ما ارزش یک گزینه را نه به تنهایی، بلکه در مقایسه با گزینه‌های هم‌رده می‌سنجیم. در نظام سلامت، نحوه چیدمان گزینه‌های درمانی یا دارویی در پروتکل‌ها، می‌تواند انتخاب پزشک یا بیمار را به‌طور ناخودآگاه تغییر دهد. جذابیت گزینه‌های رایگان نیز از دیگر دام‌های ذهنی است؛ کلمه رایگان چنان ولعی در ذهن ایجاد می‌کند که گاهی سازمان‌های بهداشتی را به سمت انتخاب‌هایی سوق می‌دهد که در بلندمدت، هزینه‌های نگهداری و عوارض جانبی سنگین‌تری نسبت به گزینه‌های غیررایگان دارند.‌نکته تأمل‌برانگیز دیگر، تضاد هنجارهای اجتماعی و بازار⁵ است. وقتی در یک مرکز درمانی، انگیزه‌های انسانی و اخلاقی پزشکان را با مشوق‌های مالیِ صِرف جایگزین می‌کنیم، در واقع هنجارهای اجتماعی را به هنجارهای بازار تبدیل کرده‌ایم. تجربه نشان داده است که مشوق‌های مالی همیشه نتیجه مثبتی ندارند و گاهی می‌توانند روحیه همکاری و تعهد اخلاقی کادر درمان را، که از جنس هنجارهای اجتماعی است، مخدوش سازند.‌امروز برای یک مدیر هوشمند در نظام سلامت، شناخت این سوگیری‌های ذهنی⁶ یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت علمی است. ما نمی‌توانیم خطاهای فکری را حذف کنیم، اما می‌توانیم آن‌ها را مدیریت کنیم. شناخت این الگوها به ما کمک می‌کند تا محیط‌های تصمیم‌گیری را به‌گونه‌ای طراحی کنیم که ضریب خطای کادر درمان کاهش یابد و سلامت بیمار فدای پیش‌بینی‌ناپذیری‌های ذهن بشری نشود.‌میراث آریلی برای ما این است: ما منطقی فکر نمی‌کنیم، اما می‌توانیم الگوهای خطاهای فکری‌مان را بشناسیم و تصمیم‌های بهتری بگیریم. در دنیای پزشکی که هر تصمیم می‌تواند مرز میان حیات و ممات باشد، این شناخت، خود نیمی از درمان است.
۲۴ شهریور ۱۴۰۵

https://eitaa.com/Drkhalil‌

https://ble.ir/DrkhalilAMZ‌

پانویس:

Behavioral Economist¹

Predictably Irrational²

Anchoring Effect³

Power of Comparison / Relativity⁴

Social Norms vs. Market Norms⁵

Cognitive Biases⁶