خانه / پژوهشی / پروپوزال نویسی / همه چیز در مورد طراحی و اجرای مشاهده(observation)

همه چیز در مورد طراحی و اجرای مشاهده(observation)

مشاهده یکی از روش­های مؤثر و کارآمد در تحقیقات موردی است. اطلاعاتی را که محقق از طریق روش مشاهده می­تواند کسب کند، کمتر می­توان از طریق روش­های دیگر به دست آورد؛ زیرا مشاهده به محقق اجازه می­دهد که مستقیماً پدیدۀ مورد مطالعه را ببیند و واقعیت را به صورت مستقیم یا بی ­واسطه درک کند.

مشاهده نه تنها خود به طور مستقل می ­تواند یک منبع قوی و شیوه­ای مناسب برای گردآوری اطلاعات به ویژه در تحقیقات آزمایشگاهی باشد، بلکه به عنوان یک روش تکمیلی در کنار سایر روش­های گردآوری اطلاعات نیز مورد استفاده قرار می ­گیرد.

در برخی از تحقیقات محقق ناگزیر است برای بررسی نتایج تحقیقاتی که مبتنی بر سایر روش­های گردآوری اطلاعات باشد نیز از روش مشاهده استفاده کند؛ به عبارت دیگر، برای اطمینان از صحت نتایج تحقیق یا داده ­های گردآوری شده از طریق سایر روش­ها، محقق باید به میدان آمده پدیدۀ مورد مطالعه را از نزدیک مشاهده نماید تا برای داده ­های گردآوری شده، تأییدیه بگیرد.

انواع روش­های مشاهده

۱- طرح­های مشاهدۀ کنترل نشده. در این روش محقق ناظر بر وقایع و رخدادهاست و آنهایی را که به هدف تحقیق نزدیک است، ثبت و ضبط می­ نماید. اجرای این روش به دو صورت ساخت ­نیافته و ساخت ­یافته انجام می­ گیرد.

۲- طرح مشاهدۀ کنترل شده. امر مشاهده در تمامی مراحل، از قبیل شروع، زمان انجام کار، مشاهده ­شونده و محیط مشاهده، کنترل و از قبل برنامه­ ریزی شده است.

۳- طرح مشاهدۀ مشارکتی. در این روش محقق یا مشاهده ­گر خود در محیط مشاهده جذب می­ شود؛ یعنی به عنوان عضوی از اعضای آن درمی­آید. چنین مشاهده ­ای را می­توان مشاهده از درون جامعه نام نهاد.

۴- طرح مشاهدۀ غیرمشارکتی. این روش چندان عمیق و اساسی نیست؛ زیرا محقق، زیرا محقق جامعه مورد مطالعه را از بیرون و از کنار مطالعه می­کند و اطلاعات او سطحی است و نمی­ تواند از این طریق به اعماق جامعه راه یابد.

۵- طرح مشاهدۀ فردی. مشاهده­ ای است که به وسیله یک نفر، خواه محقق باشد یا فرد مشاهده ­گر دیگری، انجام می­شود. اطلاعات کسب شده بر پایۀ ادراکات یک نفر استوار است که احتمال دارد دچار خطا و اشتباه نیز بشود.

۶- طرح مشاهدۀ گروهی. مشاهده ­ای است که به کمک بیش از یک نفر انجام می­پذیرد؛ یعنی اینکه پدیدۀ مورد مطالعه به طور همزمان در معرض دید مستقیم بیش از یک نفر قرار دارد و پس از پایان مشاهده با هم­فکری یکدیگر نتیجۀ مشترک را در کارت، ثبت نمایند.

۷- طرح مشاهدۀ علنی. در این روش محقق یا ناظر به صورت رسمی و آشکار در محیط مشاهده مستقر می­ شود و پدیده یا موضوع مورد مطالعه را زیر نظر می­ گیرد. البته ممکن است مشاهده­ شوندگان وضعیت خود را تغییر داده و حالت غیرعادی و غیرطبیعی به خود بگیرند، که در این صورت محقق نمی­تواند واقعیت­ها را کشف کند.

۸- طرح مشاهدۀ غیرعلنی. در این روش محقق یا مشاهده ­گر به صورت علنی در محیط ظاهر نمی­ شود، بلکه به صورت غیررسمی در محیط حضور پیدا می ­کند و محیط را زیر نظر می­ گیرد.

محاسن روش مشاهده

  1. با توجه به حضور محقق یا مشاهده­ گر در محیط و برقراری ارتباط مستقیم شنوایی و بینایی، اطلاعات واقعی و دقیقی به دست محقق می­رسد و از این حیث بهترین روش در بین سایر روش­های گردآوری اطلاعات است.
  2. حجم اطلاعات وسیع­تری از محیط و فرد یا افراد مورد مشاهده به دست محقق می­ رسد. به ویژه اگر بتواند از وسایل تصویربرداری استفاده کند این کامل­تر می شود.
  3. این روش برای شناخت افرادی که قادر به بیان وضعیت خود از طرق دیگر نیستند، نظیر کودکان، بیماران روانی و غیره روش مناسبی است.
  4. این روش می­تواند به عنوان روش کنترل برای سایر روش­های گردآوری اطلاعات مورد استفاده قرار گیرد.
  5. کار جمع­ آوری واقعی ­تر اطلاعات و فهم مستقیم رفتارها و رویدادها با این روش بیشتر امکان­پذیر است؛ زیرا افراد ممکن است در اظهارات خود واقعیتی را کتمان کنند، ولی اگر مشاهده به طور عادی و طبیعی صورت پذیرد، واقعیتی کتمان نخواهد شد و مشاهده­گر عین حرکات و رفتارها و رویدادها را مشاهده خواهد کرد.
  6. مشکلات زبانی و فرهنگی همانند سایر روش­ها تأثیر کمتری در اجرای روش دارد، مثلاً بعضی اطلاعات را که از طریق زبان نمی­توان گرفت از طریق مشاهده می­ توان دریافت نمود.
  7. در مشاهده به ویژه اگر غیرعلنی باشد، مقاومت و جدل و ممانعت احتمالی بر سر راه گردآوری اطلاعات وجود ندارد.

محاسن روش مشاهده

  1. روش مشاهده در جامعه­ ای محدود و در مطالعات موردی کاربرد دارد و برای مطالعات وسیع و جامعه ­ای بزرگ مناسب نیست؛ زیرا تدارک مشاهده ­گران ورزیده و متعدد مقدور نیست و با تعداد محدود مشاهده ­گر نیز مشاهده جامعۀ بزرگ عملی نیست.
  2. در مشاهده­ های غیرعلنی و پنهانی امکان ثبت فوری مشاهدات مقدور نیست و امکان دارد بر اثر ضعف حافظۀ مشاهده ­گر بخشی از اطلاعات از ذهن او محو گردد؛ زیرا حافظه و ذهن گزینشی عمل می­کند.
  3. وجود محقق و مشاهده­ گر در محیط مشاهده باعث می­گردد که شرایط عادی و طبیعی آن تغییر نماید و حالت غیرعادی و غیرطبیعی به خود بگیرد. در چنین شرایطی اطلاعات دریافتی از روش مشاهده فاقد اعتبار لازم است.
  4. مشاهده برای تحقیقات تداومی که زمان طولانی را طلب می­کند، روشی مقرون به صرفه نیست.
  5. محدودیت قلمرو دید مشاهده ­گر مانع از این می­شود که تمام صحنه و میدان را مشاهده کند و این محدودیت علاوه بر قلمرو جغرافیایی میدان مشاهده، شامل مواردی که در زوایای بی ­روح یا به اصطلاح در نقاط کور قرار می­ گیرند، می­ شود.

http://www.iranresearches.ir/

این مطالب را نیز ببینید!

نکات ظریف در نگارش مقالات دانشگاهی

عناوین در مقالات علمی ۱)حرف اول کلمات درعنوان مقالات به صورت حروف بزرگ نوشته می شوند. ۲) ...